در پی طرح مسایلی در مورد گسترش فعالیت فرقه های شیطان پرستی در جامعه، با دونفر از جامعه شناسان در این زمینه گفت و گو کرده ایم. دکتر سعید معیدفر، جامعه شناس، متخصص مسایل اجتماعی ایران و عضو انجمن جامعه شناسی ایران به پرسش های ما اینچنین پاسخ داد:

● دلیل ظهور فرقه های شیطان پرستی در جامعه سنتی ایران چیست؟

ما در جامعه ای زندگی می کنیم که روندهایی در راستای جهانی شدن و اتفاقاتی در نتیجه ی آن، روی بخش هایی از جمعیت ایجاد شده است.با توجه به این فرصت و گسترش وسایل ارتباطی،امکان ارتباط و تماس گروه های درون جامعه با گروه های خارج از کشور ایجاد شده است.این فرقه ها در کشورهای دیگر جهان وجود دارند.طبیعی است با توجه به گسترش فضای ارتباطی، در ایران هم شاهد نمونه هایی از این فرقه ها باشیم.

● آیا این گرایش ها رو به گسترش است،یا مسیر طبیعی خود را طی می کند؟

با توجه به این که این فرقه ها ممنوع و زیر زمینی هستند،آمار دقیقی هم از تعداد پیروان آنها وجود ندارد ونمی توان تصریح کرد که میزان آن به نسبت دیگر جوامع چگونه است.در صورتی که فرض بگیریم تعداد این فرقه ها محدود است،که با پدیده غیر معمولی روبرو نیستیم.اما در غیر اینصورت،می توان ارائه تحلیل کرد.

● در جامعه دینی ایران چرا برخی جوانان به سمت چنین گروه هایی گرایش پیدا می کنند؟

نمی توان گفت ما توانسته ایم چشمه های جوشان و خروشان معنویت را به جوانان بشناسانیم و یا این که اساسا با همه جمعیت به ویژه جوانان ارتباط برقرار کنیم.طبیعی است در برابرعده ای از مردم به ویژه جوانان این فرصت را از دست داده ایم و این گروه غیر خودی و از ما بیگانه شده اند.

● راهکار رویارویی با این پدیده ها چگونه است؟

مطالعه دقیق و همه جانبه از میزان کیفیت و کمیت این گرایش ها ضروریست. در هربرخورد یا در واکنش در برابر یک مشکل،نخست باید آن را شناخت وسپس متناسب با آگاهی کسب شده، راهکار ارائه کرد.معمولا راهکارها در دل اطلاعات جمع آوری شده وجود دارد و در صدر این راه حل ها باید از اندیشمندان و پژوهشگران و کارشناسان دانشگاهی برای مطالعات گسترده در این زمینه دعوت به عمل آید.

● آیا راه حل انتظامی و پلیسی می تواند در این زمینه موثر باشد؟

درصورتی که بخواهیم پدیده ای را کنترل کنیم،این کنترل به ۴ شیوه امکان پذیر است:۱-زور۲-امتیازات و منافع اقتصادی ۳-نقش و جایگاه اجتماعی۴ -وجدانیات و اصول و ارزش های انسانی. ممکن است زورهم درعوامل کنترل بی تاثیر نباشد،اما عامل اصلی نیست. در برابرعواملی چون ضعف نظام ارزشی،ضعف جایگاه ها برای جوانان در جامعه،کمرنگ بودن نقش جوانان در کنترل و حرکت جامعه; استفاده از زور تاثیرات محدودی دارد.اگر میان پژوهشگران و سیاستگذاران تعامل وجود داشته باشد،می توان با تکیه بریافته های اطلاعاتی و تحلیل آنها و با بکارگیری شیوه های منطقی تر به گونه ای که بیشتر با واقعیت های جامعه همخوانی داشته باشد،برای جلوگیری از گسترش چنین فرقه هایی برنامه های علمی و کاربردی ارائه داد.

دکتر علی انتظاری- جامعه شناس و مدرس دانشگاه علامه طباطبایی نیز به این پرسش های ما این گونه پاسخ داد:

● دلایل رشد فرقه های شیطان پرستی در چیست؟

این فرقه ها زاییده جامعه امروز نیست.در گذشته هم وجود داشته است.گاهی اوقات شرایط یا زمینه هایی برای افراد ایجاد می شود که احساس می کنند و شرایط فعلی پاسخگوی نیازهای آنان نیست.این گروه دچارتعارضاتی می شوند،از یک سو تمایلات فطری برآن ها فشار می آورد و از سوی دیگر، دین برای این تمایلات محدودیت هایی قرار داده است. وقتی شرایط اجتماعی شدن به خوبی صورت نگیرد،افراد به دنبال مسیری هستند که هم مابعدالطبیعه را کنترل کنند و هم خواهش ها و تمایلات فطریشان را برطرف کنند.فرقه های شیطان پرستی موضوع را با تکیه بر توهم و تخیل، برایشان حل می کند.

● عوامل جانبی برای گسترش این پدیده چه چیز هایی هستند؟

یک سری عوامل بیرونی هم هستند.به عبارت دقیق تر بحث هایی که درباره جهانی سازی فرهنگی وجود دارد ،عمدتا غربی است و در جهت تقویت ابعاد جسمانی گام برمی دارد. بعضی خواهش ها را در افراد تقویت کرده و نیز یک سری خواهش های جدیدی ایجاد می کند.از آنجا که فرهنگ غربی تاکیدش روی جسم است، منجر به شدت گرفتن تعارضات فرد در جوامعی مانند جامعه ی ما می شود.

راه برخورد چیست؟آیا برخورد انتظامی می تواند جوانان را از گرایش به این فرقه ها منع کند؟

با مساله فرهنگی باید به صورت فرهنگی برخورد شود. برخورد انتظامی با امر فرهنگی نمی تواند پاسخگو باشد.فرقه های شیطان پرستی هم کجروی های فرهنگی هستند. گرچه مبلغان و رهبران این گروه ها از این قاعده مستثنا هستند و قاعدتا باید با آن ها برخورد انتظامی صورت گیرد،ولی افرادی که معمولا به این گروه ها جذب می شوند،کسانی هستند که با سرخوردگی ها و مشکلات اجتماعی و فرهنگی روبرو بوده اند که باید ریشه یابی شوند.

● راه مقابله با گسترش این قبیل پدیده ها چیست؟

باید شرایط متعادلی برای جامعه ایجاد شود.مشکلی که هم اکنون با آن روبرو هستیم این است که شکاف میان خواسته ها و تمنیات مردم از یکسو و امکاناتی که مردم باید در اختیار داشته باشند به درستی مدیریت نمی شود.مدیریت این شکاف بسیار مهم است که متاسفانه مدیران فرهنگی ما به این موضوع کمتر توجه دارند.البته میزانی از شکاف لازم است; در صورتی که این فاصله به اندازه ای باشد که قابل طی شدن باشد،باعث تحرک می شود و اگر این فاصله زیاد باشد، سرخوردگی ایجاد می کند که باعث یاس،خشونت وگرایش به گروه های نا بهنجار می شود. نوع عملکرد نظام تعلیم وتربیت هم دراین حوزه اثرگذار است. هنگامی که از روش های تحمیلی یا مقاومت برانگیز در آموزه های دینی استفاده می شود ،در برابر مذهب مقاومت ایجاد می شود.